1- در اين روز هوشنگ پادشاه پيشدادی ایران، نويسندگان و کاتبان را به رسميت شناخت و آنان را گرامی داشت. مردم جشن گرفتند و آن جشن به ياد ارجمندی قلم بر جای ماند (روز قلم).(1)
2- به نوشته ابوريحان بيرونی در آثار الباقيه سيزدهم تير روز ستاره تير يا عطارد است و چون تیر (سیاره عطارد) کاتب ستارگان است، سيزدهم تير را می توان روز نويسنده ناميد.(2)
3- در ايران باستان هر روز نامی داشته و هرگاه نام روز و ماه يکی میشد، جشنی به نام آن روز برپا می شد. سيزدهم تيرماه، تير روز نام داشته و به این مناسبت جشن گرفته می شد.
4- در اين روز تيشتر (تیر)، فرشته باران بر اپوشه (خشکسالی) غلبه کرد و باران باريد و زمين ديگرباره سبز شد، مردم جشن گرفتند و آن جشن (جشن بهمعنی نیایش و ستایش پروردگار) به ياد فرشته باران، رزق و روزی برجای ماند.(3)
5- سرانجام پس از مدتها محاصره ايرانزمين توسط تورانيان در دوران منوچهر کیانی، شاه بیکفایت ایران، توافق بر اين شد که يکی از ايرانيان تيری بيندازد و هرجا تير فرود آيد، آنجا را مرز ايران و توران بشناسند.
پس در اين روز آرش، کماندار ايرانی انتخاب شد. او به کمک فرشته زمین (اسفندارمز) از فراز البرز (قله دماوند) با یاد خداوند تيری انداخت و جان خود را همراه تير کرد. آرش میدانست كه پهنای ایران به نیروی بازو و پرش تیر او بسته است و باید توش و توان خود را در این راه بگذارد (منم آرش، سپاهی مرد آزاده ۴ )؛ پس خود جان سپرد و فدای ایران شد، اما تير بر مرز پيشين ايران و توران (بر کناره رود جیحون یا آمودریا در قزاقستان کنونی) فرود آمد و جنگ پايان يافت. مردم جشن گرفتند و آن جشن به ياد بزرگی ایران و صلح بهجای ماند.(۵)
6- در روز سیزدهم تیر، چون کیخسرو پادشاه کیانی (فرزند سیاوش) از جنگ با تورانیان بازمیگشت، بر سر چشمهای تنها ماند. دراین هنگام فرشتهای بر وی نازل شد و او بیهوش گردید. بیژن پسر گیو پس از او از راه رسید و بر چهره پادشاه ایرانزمین آب پاشید تا به خود بازآید.چون کیخسرو از مقدسین ایران باستان و ازجمله افراد جاودان (نامیرا) همچون الیاس و خضر است (کسیکه پادشاهی را رها ساخت و به عبادت خدا پرداخت)؛ بنابراین ایرانیان این روز را جشن میگرفتند.(۶)
آيين های تيرگان:
آيين های اين جشن هنوز در بسياری از سنت های بومی و محلی ما رايج است، بی آنکه سرچشمه این سنتها را بدانيم. جشن تیرگان دو روز بهدرازا میکشیدهاست.
در اين جشن، مردم ایران باستان به گرامیداشت پيروزی فرشته باران بر خشکی، جشن آب می گرفتند، به همديگر آب می پاشيدند، شادی می کردند و گل و سبزه به هم هديه می دادند. لباس نو می پوشيدند و به هم نقل و شيرينی میدادند.
در اين جشن به ياد پايان محاصره افراسياب تورانی، نان و شیرینی گندم میپختند.به دور کله قند نخ زرين بسته و آن را تير و باد میناميدند، سپس نخ زرين را به ياد پيکان آرش، به باد می سپردند، چرا که باد تير آرش را به دوردست ها برد.
همچنین در اين روز فال کوزه می گرفتند. هرکس شعری (در دوران اخیر از حافظ) در کوزه انداختخ و بعد نيت می کردند. سپس دختری دست در کوزه میکرد و فال هرکس را به او میداد.(۷)
و امروزه پس از گذشت هزاران سال بار دیگر با پیشنهاد نویسندگان بزرگی چون احمد شاملو، هوشنگ حسامی، محمود احيايی، هوشنگ گلشيری، فريدون مشيری، غزاله عليزاده، بيژن نجدی، بيژن جلالی، عباس معروفی، فرخنده ياکيده، محمد محمدعلی، فرزانه کرمپور، محمد قاسمزاده، آرش حجازی، کيکاووس ياکيده و از همه زودتر محمدعلی سپانلو این روز را بهنام روز قلم و نویسنده نامگذاری کردند؛ در این مراسم اهدای قلم زرين به نويسندگان برگزار میشد (آخرین مراسم درسال 1374 برگزار شد) .(۸)
لازم به یادآوری است که در تقویم رسمی ایران روز چهاردهم تیر بهعنوان روز قلم نامگذاری شدهاست.
منابع:
1- کتابچه انتشارات کاروان به مناسبت روز نویسنده 13/4/83
2- محمدعلی سپانلو (شاعر و نویسنده)
3-مجله جشن کتاب، تیر1383، آرش حجازی
4- دیوان از خون سیاوش، سیاوش کسرایی، شعر آرش کمانگیر
۵- روزنامه عصر مردم، دکتر حسنعلی پیشاهنگ
6- كتاب ایران باستان، تألیف دكتر احسان یارشاطر
7- سالنامه ایران باستان، نوشته آرش امجدی، انتشارات کتاب مهر و موسسه آوای باربد
۸- سایت بی بی سی، سیزدهم تیر 1383