میگرن Migraine (سردرد نیمه سر، صداع شقی)، شایع­ترین سردرد است که در 15% زنان و 6% مردان رخ می­دهد. به طور کلی، میگرن سردردهای پی‌درپی و تکرار شونده‌ای است که بیشتر با دردهای یک سویه، ضربان‌دار، متوسط تا شدید که 4 تا 72 ساعت طول می­کشد مشخص می­گردد. گاهی نیز همه سر را در بر‌می‌گیرد.

از انواع میگرن  می­توان سردرد میگرنی با پیش آگهی، بدون پیش آگهی، بازیلار (کف سر)، همی پلژیک (همراه با فلج گذرا و یک‌طرفه) و... را نام برد.

چرایی میگرن:

هنوز چرایی رخداد این سردرد (سردرد عروقی) نامشخص ‌است. درد میگرن در اثر گشاد شدن گذرای رگهای خونی و تحریک عصب‌های پیرامون مغز که به ساقه مغز سرشناس است پدید می‌آید. شاید یک ماده شیمیایی در مغز به نام سروتونین نقش اصلی را در این بیماری داشته باشد. پس از مدتی که از گشادی رگ‌ها گذشت، تنگ شدن آن‌ها آغاز می‌شود که همان احساس زنش یا طپش در سر هست.

 هم‌چنین برخی پژوهش‌های تازه نشان داده‌است ژنتیک می‌تواند در بروز این بیماری نقش داشته باشد.

نشانه‌های بیماری:

میگرن یک سردرد تپش‌دار است که می‌تواند در یکسو یا هر دو سوی سر ایجاد شود. سردرد میگرن بیشتر با تهوع، استفراغ، کاهش اشتها، فتوفوبیا (نورگریزی) و فنوفوبیا (آواگریزی) همراه است.

 فعالیت فیزیکی و ورزش، نورهای درخشان و یا صداهای بلند می‌توانند سردرد را تشدید کنند. بیشتر بیماران گرفتار میگرن، پس از آغاز سردرد به محلی تاریک، آرام و خنک می‌روند تا سردرد رفع شود. بیشتر حمله‌های میگرن میان ۱۲-۴ ساعت درازا می‌کشد، اگر چه می‌تواند کوتاه‌تر و یا بلندتر نیز باشد.

 یکی از ویژگی‌های میگرن احساس غیرمعمولی می‌باشد که پیش از آغاز حمله به فرد دست می‌دهد و به آن «پیش درآمد» می‌گویند. نشانه‌های پیش درآمد می‌تواند دربرگیرنده خستگی، گرسنگی و یا احساس خشم باشد.

 

یک ویژگی دیگر میگرن، وجود نشانه‌های پیشین یا اورا (Aura) است. این نشانه‌های پیشین کمی پیش از حمله میگرن رخ داده و منجر به اختلال بینایی، تاری دید و یا دیدن نورهای ضرباندار و چشمک زن می‌شود. این نشانه‌ها که نزدیک ۳۰-۱۵ دقیقه به درازا می‌کشند به بیمار هشدار می‌دهند که سردرد میگرن به زودی آغاز خواهد شد. گاهی نشانه‌های مقدماتی حواس شنوایی( مانند شنیدن آوایی در گوش)، بویایی و یا چشایی را نیز درگیر می‌کنند. دست و پا (به ویژه انگشتان) در حین حمله‌های درد، سرد و وارون آن پیشانی خیلی گرم می‌شود.

 همچنین میگرن دارای «پس اثر» نیز بوده که پس از حمله این احساس به بیمار دست داده و دربرگیرنده احساس تهی شدن، سردی روابط و کاهش انرژی در بدن بوده که ممکن است برای یک تا دو روز پس از یک حمله شدید میگرن ادامه یابد.

البته «علایم مقدماتی یا اورا» هم مانند «پیش درآمد» و «پس اثر» در همه بیماران میگرنی رخ نمی‌دهد و در بسیاری از موارد، حمله‌ی میگرنی درای «نشانه‌های پیشین» نیست و از آن جالب‌تر این‌که گاهی در برخی از گرفتاران، نشانه‌های مقدماتی نیز بدون حمله میگرنی پس از آن رخ می‌دهد.

در موارد کمیابی نیز میگرن به گونه نشانه‌های عصب‌شناسانه غیرمعمول همانند گیجی، کاهش بینایی، حالت سوزن سوزن شدن و کرختی و سستی بروز می‌کند.

عوامل آماده کننده:

1- رژیم خوراکی: افزاینده­هایی مانند نیتریت سدیم و منو سدیم گلوتامات، شیرین کننده­های غذایی مانند آسپارتام، تیرامین(پنیرهای مانده، موز، آووکادو، بادام زمینی، ماهی شور و جگر مرغ)، دوپامین، کافئین و فنیل اتیل آمین، سردردهای میگرنی را در 40 تا 45 درصد بیماران تشدید می­کند. خوراکی‌های یخ مانند بستنی نیز باعث پیدایش سردرد می‌شوند. برنامه غذایی کم چربی تعداد حمله‌ها، شدت و مدت میگرن را کاهش داده و در نتیجه دریافت دارو را کمتر می­نماید.

2- داروها: ممکن است میگرن با وازودیلاتورهایی (داروهای گشاد کننده رگ‌ها) که برای درمان هیپرتانسیون (پرفشاری خون) بیماری­های عروق کرونر (رگ‌های قلبی) بکار می­روند مانند رزرپین و نیز نیتراتهایی که برای درمان آنژین صدری (درد قفسه سینه) بکار می­روند، تحریک گردد.

3- لیپوپروتئین­ها: ناهنجاری­های اولیه و یا خانوادگی لیپوپروتئین­ها (افزایش چربی خون) ممکن است به علت گردهم آمدن بیش از حد پلاکتی (گرده‌های خونی) و یا احتمال سستی رگ‌های مغزی با میگرن مرتبط باشد.

4- ضربه به سر: سردردهای میگرنی که با اختلالات پیچیده نورولوژیک (عصبی) همراه است می­تواند با ضربه مستقیم به سر آغاز شود.

5- افسردگی: هر یک از اختلالات افسردگی (دپرسیون ماژور) و میگرن خطر رخداد اولیه یکدیگر را افزایش می­دهند.

6- ژنتیک: سابقه خانوادگی میگرن در 55 تا 90 درصد بیماران میگرنی گزارش شده است.

7- فشارهای روانی: استرس در 50% از موارد نقش دارد؛ حتی احساسات تحریک شده بیماران را دچار میگرن می‌کند. در حالی که کسان دیگر پس از این‌که فشار روانی آن‌ها رفع شد، دچار حمله میگرنی می‌شوند (برای نمونه روز پس از یک آزمون و یا دیدار مهم).

8- عوامل گوناگون: مانند محیط پیرامون و عوامل سایکولوژیک (روانی) و فارماکولوژیک (دارویی) ممکن است حملات میگرن را تحریک نماید. مهم ترین عوامل محرک، دوره خونریزی زنانه (قاعدگی، پریود، رگل، حیض) یا تخمک گذاری در خانم­ها، گرسنگی، خواب (زیاد و یا کم)، تغییرات آب و هوا، نور، سروصدا، بو و الکل هستند.

درمان:

 اساس درمان میگرن استفاده مناسب از یک دارو یا بیشتر از میان داروهای فراوانی است که در درمان میگرن سودمند است. انتخاب برنامه دارویی بهینه برای بیمار، به فاکتورهای چندانی بستگی دارد که مهم­ترین آنها شدت حمله است. به طور کلی به محض آغاز حمله، دوز (اندازه) مناسب هر دارویی که گزیده گردد باید خورده شود. اگر با گذشت 60 دقیقه پس از مصرف، نشانه‌های سردرد برطرف نشد و یا برگشت نیاز به کمک دوباره از دارو شد، برای حمله­های بعدی دوز آغازین افزایش می­یابد. درمان میگرن برای هر بیمار فرق می­کند و یک روش استاندارد برای همه بیماران وجود ندارد. رژیم درمانی ممکن است مرتب اصلاح گردد تا هنگامی‌که به دارویی با کمترین عوارض جانبی و سریعترین و کامل­ترین اثر دست یافت.

میگرن درمان قطعی و همیشگی ندارد. گرچه پس از 50 سالگی از شدت آن بسیار کاسته می‌شود.

استفاده پی‌درپی یا فراوان از درمان­های میگرنی حاد ممکن است منجر به افزایش دفعات سردرد و استفاده دوباره از دارو گردد که به عنوان سردردهای ناشی از مصرف زیاد دارو (یا دردهای راجعه، بازگردنده) شناخته شده است. به نظر می­رسد این سندرم به صورت سردرد خود به خودی شکل می­گیرد که به محض بی‌اثر شدن دارو، سردرد بر می­گردد و منجر به استفاده دارویی بیشتر برای رهایی از آن می­شود. داروهایی که در این سندرم بیشتر دخیل هستند عبارتند از: ضددردهای ساده و ترکیبی، مخدرها، ارگوتامین، تارتارات و تریپتانها. قطع این داروها منجر به کاهش کم‌کم در تواتر سردرد و شدت آن می­شود. بیشتر کارشناسان بر این نگرشند که برای جلوگیری از پیشرفت سردردهای  دارویی، درمان­های میگرن حاد به 2 روز در هفته کاهش یابد.

درمان­های پیشگیری کننده میگرن، روزانه تجویز می­شود تا تعداد دفعات، شدت و دوره حمله را کوتاه کند و پاسخ به درمان­های میگرن علامتی را بهبود ­بخشد.

شایسته است یادآوری شود که خوردن خودسرانه داروهای میگرن ممکن است بسیار زیان‌آور باسد؛ بنابراین داروهایی که در زیر آورده می شود، تنها برای آشنایی خوانندگان بوده و خوردن آن‌ها مانند هر داروی دیگری باید حتما زیر نظر پزشک درمانگر باشد.

داروهای درمان کننده میگرن:

1- داروهای NSAID مسکن و ضد درد: مانند بروفن(800-200 میلی گرم هر 6 ساعت)، آ.ث.آ (2 قرص هر 6 ساعت تا حداکثر 8  قرص)، استامینوفن (ساده، کدیین‌دار، کافئینه)، ناپروکسن و دیکلوفناک.

2- آگونیست­های 5-HT1: ارگوتامین سی (یک تا 2 قرص در شروع حمله، سپس یک قرص هر نیم ساعت تا حداکثر 6 قرص در روز و 10 قرص در هفته)، سوزن دی هیدروارگوتامین به روش تزریقی (زیرپوستی SC ، درون رگی IV ، ماهیچه‌ای IM ) نیز در درمان بکار رفته است.

قرص سوماتریپتان (mg100-50 در آغاز حمله که ممکن است پس از 2 ساعت تکرار گردد تا حداکثر mg200 در روز). آمپول سوماتریپتان(mg 6) به صورت زیرپوستی. این دارو به‌روش افشانه درون بینی نیز بکار می‌رود.

3-آنتاگونیست­های دوپامین: افزون بر اثر ضدتهوع، به عنوان یک داروی همراه نیز در درمان میگرن بکارعلف چای (هوفاریقون یا گل هزار چشم) Hyperikon می­روند. از آنجا که در حمله­های میگرنی جذب دارو به علت کاهش حرکت دستگاه گوارش کم می­شود، مصرف mg10 متوکلوپرامید (خوراکی، تزریقی) همراه با داروهای بالا، جذب روده‌ای آنها را افزایش می­دهد.

 

داروهای پیشگیری کننده میگرن:

1-آنتاگونیستهای بتا آدرنرژیک: مانند پروپرانولول (دوز mg 320-80 در روز) پر مصرف­ترین دارو برای پیشگیری از میگرن و بیشترین گزینه هستند.

2-آنتی دپرسانتها (ضدافسردگی‌ها): مانند آمی تریپتیلین (mg 50-10 در روز) و نورتریپتیلین(mg 75-25 در روز) دفعات، شدت و مدت حمله میگرنی را کم می‌کنند.

3-ضد تشنج­ها: مانند والپروات سدیم (mg 250 دو بار در روز تا حداکثر mg1000 در روز) دفعات حمله را کم می­کند.

طب سنتی ایران:

در پزشکی باستانی ایران از داروهای گیاهی زیر بهره گرفته شده است:

سنبل‌الطیب (علف گربه) Valerian Oficinalis، رازیانه Foenicalum Vulgore، پوست بید Salix Alba Barks، بادرنجوبه (بادرنگبویه) Melissa Officinalis Leaves، علف چای (هوفاریقون یا گل هزار چشم) Hyperikon، بابونه گاوی Tanacium.